E-poradnik

Depresja jest poważną chorobą, która może znacząco obniżać jakość życia. W artykule wyjaśniamy najczęstsze wątpliwości, które jej dotyczą. Znajdziesz tutaj odpowiedź na pytania: czym dokładnie jest depresja, jak ją rozpoznać i przede wszystkim – jak sobie pomóc?

Czym jest depresja?

Depresja należy do najczęściej występujących zaburzeń psychicznych. W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób stworzonej przez WHO ma kod ICD-10. Podstawową cechą choroby jest negatywny odbiór własnej osoby w aspekcie poznawczym i emocjonalnym. Osoba chora może postrzegać siebie i swoje życie negatywniej niż zazwyczaj. Może wyraźniej widzieć popełniane przez siebie błędy i pomijać sukcesy. Pojawia się również długotrwałe obniżenie nastroju, przygnębienie i spadek motywacji. Warto jednak pamiętać, że depresja daje różne objawy i u każdego może wyglądać inaczej. 

Depresja w liczbach – dane WHO

• Depresja według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) jest 4. najpoważniejszą chorobą na świecie i jedną z głównych przyczyn samobójstw.
• Na świecie na depresję choruje ok. 350 milionów ludzi, a w Polsce ok. 4 milionów.
• W 2017 r. w Polsce sprzedano 21,1 miliona opakowań leków przeciwdepresyjnych. 
• Depresja jest diagnozowana na świecie najczęściej u osób w wieku pomiędzy 20. a 40. rokiem życia. Kobiety chorują 2 razy częściej niż mężczyźni. 
• Wśród osób chorujących na depresję 40-80% ma myśli samobójcze. Od 20% do 60% osób podejmuje próby samobójcze, a u 15% chorujących są one skuteczne. 
• Z powodu depresji umiera około miliona osób na świecie każdego roku, 3800 każdego dnia. 
• W Polsce popełnia samobójstwo około 16 osób każdego dnia. 
• Depresja jest drugim co do wielkości obciążeniem i chorobą powodującą niepełnosprawność spośród wszystkich chorób. Szacuje się, że do 2030 roku stanie się największym obciążeniem chorobowym na świecie.
• Ok. 20% pacjentów rejestrujących się w poradniach lekarza rodzinnego to pacjenci z depresją. Jednakże powodem zgłaszania się tej grupy pacjentów do lekarza rodzinnego są najczęściej dolegliwości somatyczne. 

Jakie są objawy epizodu depresyjnego? (kod ICD-10: F32)

Aby można było mówić o epizodzie depresyjnym, objawy muszą utrzymywać się co najmniej 2 tygodnie. Według ICD-10 powinny to być przynajmniej 2 z 3 poniższych objawów:

• obniżenie nastroju;
• utrata zainteresowań i zdolności do radowania się (anhedonia);
• zmniejszenie energii prowadzące do wzmożonej męczliwości i zmniejszenia aktywności.

Dodatkowo muszą pojawić się 2 lub więcej spośród następujących objawów:

• osłabienie koncentracji i uwagi;
• niska samoocena;
• poczucie winy i małej wartości;
• pesymistyczne widzenie przyszłości;
• myśli i czyny samobójcze;
• zaburzenia snu;
• zmniejszony apetyt.

Teoria zachowania zasobów S.E. Hobfolla a objawy depresji

Ok. 50% pierwszorazowych epizodów depresji jest poprzedzonych wydarzeniami życiowymi negatywnie ocenianymi przez jednostkę (np. śmierć bliskiej osoby, utrata pracy…).

Zgodnie z teorią „zachowania zasobów” S.E. Hobfolla ogólnym celem ludzkiej aktywności jest uzyskiwanie, utrzymywanie i ochrona cenionych przez nas obiektów (tzw. zasobów). Negatywne emocje pojawiają się w związku z zaistnieniem ryzyka utraty zasobów. Do pojawienia się objawów depresji wystarczające jest subiektywne przekonanie o utracie wartościowego zasobu, a niekoniecznie rzeczywista utrata.

Skąd bierze się depresja?

Uwarunkowania depresji mają charakter wieloczynnikowy. Bardzo rzadko istnieje jedna przyczyna jej rozwoju. Wpływ na pojawienie się choroby mogą mieć czynniki biologiczne, psychologiczne i środowiskowe. U niektórych osób kluczowe są zmiany w funkcjonowaniu mózgu i układu nerwowego, a u innych doświadczenia życiowe i stres.

Uwarunkowania biologiczne

Procesy biologiczne wpływają na to, jak działa nasz mózg i cały organizm. Zaburzenia pracy układów neuroprzekaźników mogą prowadzić do depresji. Mówimy tutaj między innymi o dysfunkcji w zakresie przewodnictwa serotoninergicznego (5-HT), dopaminergicznego (DA) i  acetylocholinergicznego (ACh). W mózgu mogą zachodzić zmiany, które przekładają się na nastrój, energię czy regulację emocji. Zaliczamy do nich na przykład:

• obniżone stężenie noadrenaliny i serotoniny;
• osłabioną aktywność dopaminergiczną;
• wzmożone przewodnictwo cholinergiczne;
• osłabione przewodnictwo serotoninergiczne – podłoże zachowań agresywnych.

Oś stresu

Drugim bardzo ważnym elementem są dysfunkcje w zakresie aktywności osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) – czyli tak zwanej osi stresu.

Aktywacja osi HPA prowadzi do wzrostu stężenia kortyzolu i adrenaliny we krwi. Przewlekle podwyższone stężenie kortyzolu prowadzi do niekorzystnych zmian w organizmie, takich jak:

• osłabienie układu odpornościowego;
• wzrost stężenia cholesterolu we krwi;
• wzrost ciśnienia tętniczego;
• zahamowanie produkcji hormonów płciowych;
• zmniejszenie wrażliwości i liczby receptorów glikokortykoidowych.

Długotrwała aktywacja osi HPA prowadzi do napływu nadmiernej ilości jonów wapnia do neuronów hipokampa i następnie ich obumierania.

Zmiany strukturalne w mózgu

U niektórych osób można zaobserwować zmiany w strukturze mózgu. Dotyczy to obszarów odpowiedzialnych za nastrój, podejmowanie decyzji, regulację stresu czy pamięć. Badania pokazują, że może dochodzić do zmniejszenia objętości poniższych obszarów:

• płatów czołowych;
• oczodołowej kory przedczołowej;
• przedniej części zakrętu obręczy;
• hipokampa oraz ciał migdałowatych.

Redukcja objętości hipokampa prawdopodobnie jest spowodowana wywierającą działanie neurotoksyczne hiperkortyzolemią i wiąże się ze słabym efektem terapeutycznym leków przeciwdepresyjnych.

Uszkodzenia w obrębie półkul mózgowych

Depresja może być również powiązana z nieprawidłowościami dotyczącymi działania półkul mózgu. Gdy mechanizmy działają gorzej, efektem mogą być kłopoty z przeżywaniem emocji i relacjami z innymi ludźmi.

Obszar mózgu	Możliwe konsekwencje zaburzeń
Prawa półkula mózgowa	Trudności w rozpoznawaniu emocji w mimice twarzy
	Problemy z odczytywaniem sygnałów pozawerbalnych (gesty, ton głosu, postawa ciała)
	Trudność w identyfikowaniu i nazywaniu własnych emocji
Lewa półkula mózgowa	Nasilony lęk
	Skłonność do płaczu
	Drażliwość i zachowania agresywne

Czynniki genetyczne

Mechanizm dziedziczenia depresji nie został dokładnie poznany. To, co wiemy, to to, że stopień dziedziczności jest większy w przypadku zaburzeń afektywnych dwubiegunowych niż jednobiegunowych. Historia zaburzeń psychicznych w rodzinie może być więc istotną wskazówką dla lekarza. Jednocześnie informacja ta nie przesądza o postawieniu diagnozy.

Hipoteza zapalna

Coraz więcej badań wskazuje, że u części osób z depresją dochodzi do aktywacji układu odpornościowego. Zauważa się aktywację układu immunologicznego w obrębie obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego.

Jednym z ważnych elementów tej koncepcji jest tzw. szlak kynureninowy. Jego główną rolą jest przemiana tryptofanu w serotoninę i melatoninę. Nieprawidłowości powstają w wyniku nadmiernej aktywności osi HPA i rozregulowania układu odpornościowego.

Czynniki zapalne powodują nadmierną aktywację indoloamino-2,3-dioksygenazy (IDO) – enzymu obecnego w mikrogleju, astrocytach, neuronach.

IDO katabolizuje tryptofan (źródło serotoniny) w kynureninę (KYN) – neurotoksyczny substrat zwiększający ryzyko wystąpienia procesów neurodegeneracyjnych i neurotoksycznych. Zmniejszenie produkcji serotoniny jest połączone z etiologią depresji.

Pozostałe czynniki biologiczne

• Obniżenie stężenia: TSH, hormonu wzrostu, hormonów płciowych (FSH, LH, testosteronu), melatoniny.
• Zaburzenia snu: opóźnienie początku snu, skrócenie czasu od zaśnięcia do wystąpienia pierwszej fazy snu REM, wydłużenie czasu trwania REM, nieprawidłowy sen delta.
• Deprywacja snu ma działanie przeciwdepresyjne.

Hipotezy psychologiczne

Poza czynnikami biologicznymi znaczenie mają także mechanizmy psychologiczne. 

Mechanizm psychologiczny	Jak działa?
Interpretacja psychodynamiczna	Brak zaspokojenia potrzeb emocjonalnych w okresie dzieciństwa
Behawioryzm (teorie uczenia się)	Zbyt mała liczba pozytywnych wzmocnień z otoczenia i nadwrażliwość jednostki na bodźce negatywne
	Brak umiejętności tworzenia prawidłowych relacji interpersonalnych
Psychologia poznawcza (Aaron Beck)	Triada poznawcza: negatywna ocena samego siebie, negatywna ocena własnej przeszłości, negatywna wizja przyszłości
	Błędy logiczne w myśleniu (np. samoobwinianie w każdym aspekcie życia)
Koncepcja wyuczonej bezradności (Martin Seligman)	Pacjenci przypisują sobie przyczyny porażek życiowych, a czynnikom niezależnym od nich – przyczyny sukcesów

Pozostałe czynniki mogące wpływać na wystąpienie depresji

• Neurotyczność – zwiększona wrażliwość na bodźce negatywne i zwiększona podatność na reakcje lękowe. Lęk jako stała cecha osobowości jest istotnym czynnikiem wystąpienia epizodu depresyjnego
• Cechy osobowości sprzyjające depresji:
  • nadmierna wrażliwość;
  • nadmierna troska o innych;
  • wrażliwość na odrzucenie;
  • nadmierna krytyka samego siebie;
  • nadmierna wrażliwość na niepowodzenie.
• Stresory, takie jak frustracja, konflikt, przymus. Mogą mieć charakter jednorazowy, powtarzający się lub stały. Do rodzajów stresorów możemy zaliczyć: kataklizmy, stresory osobiste, stresory drugoplanowe.

Teoria neurorozwojowa – integracja podejść

Teoria neurorozwojowa koncentruje się na wpływie zmian zachodzących w najwcześniejszych etapach życia człowieka. Szczególne znaczenie dla kształtowania się osobowości człowieka mają trzy okresy rozwojowe: okres prenatalny, okres wczesnego dzieciństwa (do 6 r.ż.) i okres dojrzewania. Najważniejszymi dla formowania się osobowości strukturami układu nerwowego są struktury limbiczne z ciałem migdałowatym i hipokampem oraz kora przedczołowa. Hipokamp osiąg dojrzałość bliską dorosłemu pomiędzy 13. a 20. tygodniem ciąży.

Kolejne ważne zmiany pojawiają się w ciągu pierwszego roku życia. Proces dojrzewania płatów czołowych trwa do ok. 25 r.ż. Rozwój strukturalny i funkcjonalny mózgu uzależniony jest od wpływu czynników genetycznych i środowiskowych, a to przekłada się na proces kształtowania osobowości. 

Osobowość odporna na stres – charakterystyka

Nie każda osoba, która zmaga się z nadmiernym stresem, dostanie depresji. Czynnikiem ochronnym może być tak zwana prężność psychiczna. Obejmuje ona zespół właściwości osobowościowych i licznych umiejętności pozwalających w sytuacjach trudnych, będących dla jednostki źródłem znacznego stresu.

Cechy osobowości odpornej na stres „prężnej”:

• wysoki stopień zaangażowania (przekonanie o swojej wartości i o tym, że to, co robimy, jest prawdziwe, ciekawe i ważne);
• poczucie kontroli nad sytuacją (stopień przekonania o posiadanym wpływie na zdarzenia zachodzące w naszym życiu);
• traktowanie stresorów jako wyzwania (traktowanie zmiany jako czegoś normalnego, stanowiącego raczej okazję, a nie zagrożenie);
• spostrzeganie świata jako sensownego, zrozumiałego, przewidywalnego;
• przekonanie o posiadaniu zasobów, dzięki którym będziemy mogli poradzić sobie z trudnościami życiowymi.

Jak sobie pomóc z depresją?

Depresja jest bardzo poważną chorobą, która wymaga profesjonalnej pomocy medycznej. Najczęściej wdrażane jest leczenie farmakologiczne. Bardzo pomocna może być także psychoterapia. Poprawa stanu chorego jest również możliwa dzięki wsparciu społecznemu. Jest ono rozumiane jako dostępność tych relacji, w których są zaspokajane podstawowe ludzkie potrzeby (przynależności, więzi, miłości). Satysfakcjonujące więzi społeczne łagodzą wpływ stresu, zmniejszają liczbę zachorowań i zgonów.

Pozytywne skutki wsparcia społecznego:

• poczucie przynależności, bliskości, opieki;
• korzystny wpływ na kształtowanie poczucia własnej wartości oraz pozytywnej samooceny jednostki;
• zapewnienie poczucia kontroli nad sytuacją i poczucia sprawstwa;
• poznawcza reinterpretacja wydarzeń życiowych;
• uwolnienie się od napięć i negatywnych uczuć.

Występowanie depresji u kobiet i u mężczyzn

Ryzyko zaburzeń depresyjnych wśród kobiet jest ok. 2 razy większe niż wśród mężczyzn. Wynika to między innymi z tego, że u kobiet występuje większa skłonność do wyrażania negatywnych uczuć oraz przyjmowania postawy wyuczonej bezradności. U kobiet występują także wahania hormonalne w trakcie cyklu miesiączkowego i całego życia. U pacjentek z depresją charakterystyczna jest orientacja na stan (szukanie przyczyn negatywnych wydarzeń).

Mężczyźni mogą mieć mniejszą skłonność do refleksji. Charakterystyczna jest dla nich orientacja na działanie. Ryzyko samobójstwa jest u nich 5-krotnie wyższe niż wśród kobiet. Najczęściej mężczyzna zgłaszający się do psychiatry to pacjent cierpiący z powodu ciężkiego epizodu depresji

Jak leczyć depresję?

Leki przeciwdepresyjne

Leki I wyboru

Grupa leków	Pełna nazwa	Przykłady
SSRI	Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny	fluoksetyna, citalopram, escitalopram, sertralina
SNRI	Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny	wenlafaksyna, duloksetyna
SARI	Antagoniści receptorów serotoninowych i inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny	trazodon
NDRI	Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy	bupropion
NaSSA	Noradrenergiczne i specyficzne serotoninergiczne leki przeciwdepresyjne	mirtazapina, mianseryna
RIMA	Odwracalny inhibitor monoaminooksydazy A	moklobemid
Leki wieloreceptorowe	—	wortioksetyna, agomelatyna

Leki II wyboru

Grupa / typ	Charakterystyka	Przykłady / informacje dodatkowe
TLPD (trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne)	Najstarsza kategoria leków	klomipramina, imipramina, amitryptylina
	Nasilają przewodnictwo serotoninergiczne i noradrenergiczne
	Wpływają także na inne neuroprzekaźniki (m.in. histaminowe, muskarynowe)
	Wywołują wiele działań niepożądanych (zaburzenia rytmu serca, zaburzenia ciśnienia krwi, senność, wzrost masy ciała)
NRI	Selektywny inhibitor wychwytu zwrotnego noradrenaliny	reboksetyna

Na początku terapii farmakologicznej wzrasta ryzyko podjęcia próby samobójczej. Efekt przeciwdepresyjny pojawia się dopiero po 2-4 tygodniach od momentu rozpoczęcia kuracji (zakładając, że lek i dawka zostały właściwie dobrane). Zanim do tego dojdzie, ujawnia się efekt przeciwlękowy (co może wywierać wpływ aktywizujący).

Psychoterapia

Poza lekami istotnym wsparciem może być psychoterapia. To jedna z podstawowych metod leczenia depresji, szczególnie w przypadku epizodów łagodnych i umiarkowanych. Polega na regularnej pracy z psychoterapeutą nad sposobem myślenia, przeżywania emocji i reagowania na trudne sytuacje. W zależności od podejścia (np. poznawczo-behawioralnego, psychodynamicznego) terapia może koncentrować się na zmianie negatywnych schematów myślenia, przepracowaniu trudnych doświadczeń z przeszłości lub rozwijaniu nowych umiejętności radzenia sobie ze stresem. Bardzo często najlepsze efekty przynosi połączenie psychoterapii z farmakoterapią.

Elektrowstrząsy

Elektrowstrząsy (ECT) to metoda leczenia stosowana przede wszystkim w ciężkich, lekoopornych epizodach depresji lub w sytuacjach zagrożenia życia (np. przy nasilonych myślach samobójczych). Zabieg wykonywany jest w warunkach szpitalnych, w krótkotrwałym znieczuleniu ogólnym i pod kontrolą anestezjologa. Polega na wywołaniu kontrolowanego, krótkiego napadu drgawkowego za pomocą impulsu elektrycznego. Choć metoda ta bywa obciążona stereotypami, w praktyce klinicznej uznawana jest za skuteczną i bezpieczną.

Depresja – FAQ

Jak rozpoznać depresję?

Depresja daje charakterystyczne objawy. Jeśli je zauważysz i utrzymują się one przynajmniej dwa tygodnie – skontaktuj się z lekarzem.

Co robić, gdy zauważymy objawy depresji?

Najważniejsze to nie bagatelizować problemu. Pierwszym krokiem może być rozmowa z lekarzem rodzinnym, psychologiem lub psychiatrą. Wczesne zgłoszenie się po pomoc zwiększa skuteczność leczenia. W sytuacji nasilonych objawów lub myśli samobójczych należy niezwłocznie skontaktować się z lekarzem albo zgłosić do najbliższego szpitala.

Kto diagnozuje depresję?

Depresję diagnozuje lekarz psychiatra na podstawie wywiadu i kryteriów diagnostycznych (np. ICD-10). Lekarz rodzinny może wstępnie rozpoznać problem i skierować do specjalisty. Psycholog nie stawia diagnozy medycznej, ale może przeprowadzić konsultację i zaproponować psychoterapię.

Czy leki na depresję uzależniają?

Nowoczesne leki przeciwdepresyjne (np. SSRI, SNRI) nie wywołują przymusu przyjmowania ani potrzeby zwiększania dawki dla uzyskania efektu. Ich odstawianie powinno jednak odbywać się stopniowo i pod kontrolą lekarza.

Co, jeśli leki nie działają?

Efekt przeciwdepresyjny pojawia się zwykle po 2–4 tygodniach od rozpoczęcia leczenia. Jeśli poprawa nie następuje, lekarz może zmienić dawkę, zastosować inny lek lub połączyć farmakoterapię z psychoterapią. W niektórych przypadkach rozważa się inne metody leczenia.

Czy depresję można wyleczyć?

Tak, depresję można skutecznie leczyć. U wielu osób objawy ustępują całkowicie po odpowiednio dobranej terapii. Ważne jest jednak wczesne rozpoznanie, regularne leczenie i pozostawanie pod opieką specjalisty.